Κατανοώντας τη νόσο Huntington – Επίπεδο 2

Τι είναι η νόσος Huntington;

Κάθε άνθρωπος έχει ένα γονίδιο που λειτουργεί ως οδηγία για την παραγωγή μιας πρωτεΐνης που ονομάζεται χαντινγκτίνη (huntingtin). Στο άτομο με νόσο Huntington το γονίδιο αυτό είναι αλλοιωμένο – μιλάμε για μεταλλαγμένο γονίδιο της χαντινγκτίνης. Το ελαττωματικό γονίδιο οδηγεί στην παραγωγή μιας βλαπτικής μορφής της χαντινγκτίνης. Με την πάροδο του χρόνου, η βλαπτική αυτή πρωτεΐνη προκαλεί δυσλειτουργία και τελικά θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων.

Αν και η χαντινγκτίνη υπάρχει σε όλα τα κύτταρα του σώματος, το ελαττωματικό γονίδιο προκαλεί τη μεγαλύτερη βλάβη σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου (τα λεγόμενα βασικά γάγγλια και τον εγκεφαλικό φλοιό). Οι περιοχές αυτές είναι καθοριστικές για τη ρύθμιση του συναισθήματος, της συμπεριφοράς, των γνωστικών λειτουργιών (σκέψη και σχεδιασμός) και της κίνησης. Επί του παρόντος δεν υπάρχει θεραπεία που να ιάται ή να σταματά τη νόσο, όμως υπάρχουν αγωγές που βοηθούν στη διαχείριση των συμπτωμάτων. Βρίσκονται σε εξέλιξη πολλές έρευνες και μελέτες, με στόχο τη μείωση των επιπέδων της μεταλλαγμένης χαντινγκτίνης ή την ενίσχυση της ικανότητας των εγκεφαλικών κυττάρων να αντισταθμίζουν και να λειτουργούν καλύτερα.

Τι προκαλεί η νόσος στον εγκέφαλο και στα κύτταρα;

Η μετάλλαξη προκαλεί λανθασμένη αναδίπλωση (misfolding) της πρωτεΐνης χαντινγκτίνης και συσσώρευσή της μέσα στα εγκεφαλικά κύτταρα. Η συσσώρευση αυξάνεται με τα χρόνια και προκαλεί όλο και περισσότερες δυσλειτουργίες. Μειώνει την ικανότητα των κυττάρων να παράγουν ενέργεια – απαραίτητη για τη λειτουργία τους – και περιορίζει την ικανότητά τους να επικοινωνούν μεταξύ τους. Δεν γνωρίζουμε ακόμη με ποιον τρόπο επηρεάζονται όλες οι λειτουργίες μέσα στο κύτταρο από τη μεταλλαγμένη πρωτεΐνη (mHTT), τελικά όμως τα εγκεφαλικά κύτταρα πεθαίνουν από αυτή τη «δηλητηρίαση».

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι αλλαγές που παρατηρεί κανείς σε ένα άτομο με νόσο Huntington οφείλονται σε αλλαγές και βλάβες του εγκεφάλου. Οι περιοχές που είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στη mHTT εμπλέκονται στον έλεγχο της κίνησης, στη λήψη αποφάσεων, στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στη μνήμη. Αυτή η σταδιακή βλάβη εξηγεί γιατί τα συμπτώματα επιδεινώνονται μέσα σε πολλά χρόνια.

Η γενετική βάση: το γονίδιο ΗΤΤ, οι επαναλήψεις CAG και η κληρονομικότητα

Ο αριθμός των επαναλήψεων C-A-G στο γονίδιο της χαντινγκτίνης διαφέρει από άτομο σε άτομο. Σε σχέση με τη νόσο Huntington, ο αριθμός των επαναλήψεων CAG κατατάσσεται σε κατηγορίες:

• 26 επαναλήψεις ή λιγότερες: φυσιολογικό εύρος – το άτομο δεν θα εμφανίσει νόσο Huntington.
• 27–35 επαναλήψεις: σχετικά υψηλός αριθμός επαναλήψεων. Το ίδιο το άτομο δεν θα εμφανίσει τη νόσο. Ωστόσο, το εύρος αυτό είναι ασταθές και μπορεί να μεταβληθεί κατά τη μεταβίβαση στις επόμενες γενιές, επομένως μπορεί να έχει σημασία για τους απογόνους. Το εύρος αυτό είναι γνωστό και ως ενδιάμεσο εύρος.
• 36–39 επαναλήψεις: θεωρείται επέκταση με ατελή ή μειωμένη διεισδυτικότητα. Αυτό σημαίνει ότι η επέκταση μπορεί να προκαλέσει νόσο Huntington – συνήθως αργότερα στη ζωή – αλλά δεν θα εμφανίσουν όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτό το εύρος συμπτώματα.
• 40 επαναλήψεις ή περισσότερες: επιβεβαιώνουν τη μετάλλαξη και σημαίνουν ότι το άτομο θα εμφανίσει τη νόσο κάποια στιγμή στη ζωή του.
• 60 επαναλήψεις ή περισσότερες: τα άτομα με πολύ υψηλό αριθμό επαναλήψεων εμφανίζουν τη νόσο νωρίς στη ζωή τους (συνήθως πριν από τα 20). Αυτή η μορφή ονομάζεται νόσος Huntington νεανικής έναρξης (ο όρος παιδιατρική νόσος Huntington χρησιμοποιείται για ασθενείς με εκδηλωμένη νόσο κάτω των 18 ετών). Συνήθως, σε αυτή τη μορφή, ο πάσχων γονέας είναι ο πατέρας.

Η νόσος Huntington χαρακτηρίζεται ως επικρατούσα. Αυτό σημαίνει ότι, αν κληρονομήσετε το μεταλλαγμένο γονίδιο από τον γονέα που έχει τη νόσο, αυτό θα επικρατήσει έναντι του φυσιολογικού γονιδίου που κληρονομείτε από τον άλλο γονέα. Ο αριθμός των επαναλήψεων μπορεί να μεταβληθεί κατά τη μεταβίβαση από γονέα σε παιδί. Αδέλφια μπορεί να έχουν διαφορετικό αριθμό επαναλήψεων CAG, ο οποίος μπορεί να μεταβληθεί και στην επόμενη γενιά, επηρεάζοντας την ηλικία έναρξης (φαινόμενο πρόωρης εκδήλωσης – anticipation).

Τα παιδιά δεν εμφανίζουν κατ’ ανάγκη τη νόσο με τον ίδιο τρόπο που την εμφάνισαν οι γονείς τους. Το ίδιο ισχύει και μεταξύ αδελφών. Η γνώση του γενετικού κινδύνου μπορεί να εγείρει δύσκολα ερωτήματα για τον οικογενειακό προγραμματισμό και τη συναισθηματική στήριξη. Η γενετική συμβουλευτική πρέπει πάντοτε να προσφέρεται.

Πότε ξεκινούν τα συμπτώματα και γιατί διαφέρουν τόσο;

Η ηλικία εμφάνισης των συμπτωμάτων επηρεάζεται κυρίως από τον αριθμό των επαναλήψεων CAG, δεν είναι όμως ο μοναδικός παράγοντας. Ρόλο παίζουν επίσης άλλοι γενετικοί τροποποιητές, οι επιλογές τρόπου ζωής, το περιβάλλον και η γενικότερη κατάσταση υγείας.

• Νεανικής έναρξης νόσος Huntington (έναρξη πριν από τα 20 έτη): συχνά περιλαμβάνει δυσκαμψία, δυσκολίες στο βάδισμα και μαθησιακές δυσκολίες· η εξέλιξη είναι συνήθως ταχύτερη.
• Νόσος Huntington ενήλικης έναρξης (συχνά στα 30 έως 50 έτη): είναι πιθανότερο να ξεκινήσει με μεταβολές της διάθεσης ή γνωστικές αλλαγές πριν από τα κινητικά συμπτώματα.

Η διαφοροποίηση είναι συνηθισμένη. Ένα άτομο μπορεί να βιώσει κυρίως συναισθηματικές αλλαγές (όπως κατάθλιψη ή άγχος), ενώ ένα άλλο κυρίως κινητικά συμπτώματα. Ορισμένοι παρουσιάζουν ταχεία επιδείνωση, ενώ άλλοι ζουν πολλά χρόνια με διαχειρίσιμα συμπτώματα. Αυτή η ποικιλομορφία καθιστά την εξατομικευμένη φροντίδα απαραίτητη: η στήριξη πρέπει να προσαρμόζεται σε κάθε άτομο ξεχωριστά.

Ποια είναι τα συμπτώματα και πώς εξελίσσονται;

Τα συμπτώματα της νόσου Huntington κατατάσσονται σε τρεις βασικές κατηγορίες:

• Κινητικά συμπτώματα: ακούσιες κινήσεις (συχνά χορεία), αδεξιότητα, προβλήματα ισορροπίας. Αργότερα: μυϊκή δυσκαμψία, δυσκολία στο βάδισμα, στην ομιλία ή στην κατάποση.
• Γνωστικά συμπτώματα: επιβράδυνση της σκέψης, μειωμένη συγκέντρωση, μειωμένη μνήμη, δυσκολία στην επίλυση προβλημάτων, στον σχεδιασμό ή στην ταυτόχρονη διεκπεραίωση εργασιών.
• Ψυχιατρικά συμπτώματα: κατάθλιψη, αυτοκτονικός ιδεασμός, άγχος, ευερεθιστότητα, επιθετικότητα, διαταραχές ύπνου, απάθεια, έλλειψη κινήτρων, ενίοτε ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά ή ψευδαισθήσεις.

Επιπλέον, τα άτομα με νόσο Huntington σχεδόν πάντοτε, σε κάποια φάση, παρουσιάζουν προοδευτική απώλεια βάρους. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην αυξημένη ενεργειακή δαπάνη και εν μέρει στις δυσκολίες κατάποσης.

Η νόσος εξελίσσεται συνήθως σε τρία στάδια:

• Πρώιμο στάδιο: ήπιες γνωστικές αλλαγές ή μεταβολές διάθεσης, μικρές δυσκολίες συντονισμού, ελάχιστη επίπτωση στην καθημερινή λειτουργικότητα.
• Μέσο στάδιο: αυξανόμενη κινητική δυσλειτουργία, δυσκολίες ομιλίας και κατάποσης, μεγαλύτερη εξάρτηση από άλλους.
• Προχωρημένο στάδιο: σοβαρά κινητικά προβλήματα, πλήρης εξάρτηση, περιορισμένη επικοινωνία – συχνά όμως με διατηρημένη επίγνωση.

Η εξέλιξη διαφέρει από άτομο σε άτομο, συνήθως όμως εκτείνεται σε 15 έως 20 χρόνια. Η στήριξη των φροντιστών είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς η νόσος εξελίσσεται.

Πώς μπορώ να φροντίσω τον εαυτό μου σε αυτή τη διαδρομή;

Παρότι δεν υπάρχει αποτελεσματική θεραπεία, πολλά εργαλεία και στρατηγικές βοηθούν τους ανθρώπους να ζουν ουσιαστική ζωή. Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και μπορεί να περιλαμβάνει:

• Φαρμακευτική αγωγή για τη χορεία και άλλες κινητικές διαταραχές, για διαταραχές της διάθεσης, το άγχος και τις διαταραχές ύπνου.
• Θεραπείες: φυσικοθεραπεία για τη διατήρηση της ισορροπίας και της κινητικότητας· εργοθεραπεία για την προσαρμογή των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής· λογοθεραπεία και θεραπεία κατάποσης.
• Ψυχική υγεία: ψυχολογική στήριξη τόσο για τους ασθενείς όσο και για τους φροντιστές.
• Διατροφή: ισορροπημένη, υψηλής θερμιδικής αξίας διατροφή για την αντιμετώπιση της απώλειας βάρους και την υποστήριξη της ενέργειας.
• Κοινωνικός και νομικός σχεδιασμός: έγκαιρη προετοιμασία αποφάσεων φροντίδας, οικονομικός σχεδιασμός και εκ των προτέρων ιατρικές οδηγίες.

Η διατήρηση της κοινωνικής δραστηριότητας, η συμμετοχή σε κλινική έρευνα και η δημιουργία ενός δικτύου φροντίδας συμβάλλουν στη διατήρηση της αξιοπρέπειας και της ποιότητας ζωής. Η πρόσβαση σε επαγγελματική στήριξη και σε ομάδες ομοτίμων κάνει μεγάλη διαφορά, τόσο για τους ασθενείς όσο και για τις οικογένειες.